Aanwijzende voornaamwoorden (deze, die, dit, dat)

1. Waar gaan deze, die, dit, dat over?

• Met deze, die, dit, dat wijs je iets aan: een persoon, een ding, een idee.
• Je laat zien of iets dichtbij is of verder weg.
• Je past het woord aan aan het grammaticale geslacht: de-woord, het-woord, meervoud, verkleinwoord.

Belangrijk gevoel: "deze/dit" voelt als hier, bij mij; "die/dat" voelt als daar.

2. Stap 1 – Kies eerst: de of het?

Voor je een vorm kiest, moet je weten: is het een de- of een het-woord?

• de + zelfstandig naamwoord → gebruik deze / die.
• het + zelfstandig naamwoord → gebruik dit / dat.

Zelfcheck 1 (zonder op te zoeken):

• de deur → … deur (dichtbij) / … deur (veraf)
• het bord → … bord (dichtbij) / … bord (veraf)

Antwoord: deze deur / die deur – dit bord / dat bord.

3. Stap 2 – Dichtbij of veraf?

Als je weet of het een de- of het-woord is, kies je de afstand:

• Dichtbij (fysiek of mentaal) → deze (de-woord), dit (het-woord).
• Veraf → die (de-woord), dat (het-woord).

Voorbeelden in de ruimte:

• hier naast je: Ik neem dit glas. (het glas)
• daar aan de andere kant van de kamer: Kun je die plant pakken? (de plant)

Voorbeelden in een gesprek (niet fysiek):

• We praten lang over één idee → Dat idee vind ik goed.
• Je introduceert net een nieuw rapport op tafel → Dit rapport is belangrijk.

4. Stap 3 – Meervoud en verkleinwoorden (altijd hetzelfde patroon)

4.1 Meervoud: altijd de → deze / die

• Meervoud krijgt in het Nederlands altijd het lidwoord de.
• Daarom gebruik je bij meervoud altijd deze (dichtbij) of die (veraf).

Zelfcheck 2:

• … documenten hier op tafel (dichtbij)
• … auto’s daar op de parkeerplaats (veraf)

Mogelijke antwoorden: deze documenten – die auto’s.

4.2 Verkleinwoorden: altijd het → dit / dat

• Verkleinwoorden op -je, -tje, -pje, -kje zijn altijd het-woorden.
• Je gebruikt dus altijd dit (dichtbij) of dat (veraf).

Typische fout:

• deze kantoortje ✗ → dit kantoortje ✓

5. Veelgemaakte fouten en hoe je ze herkent

5.1 Deze of dit bij dingen dichtbij?

Veel cursisten willen alles met "deze" doen voor dichtbij. Let op:

• deze hoort bij de-woorden.
• dit hoort bij het-woorden.

Tip: twijfel je? Zeg eerst het lidwoord hardop: het kantoor → dit/ dat; de tafel → deze/ die.

5.2 Dat of die bij dingen ver weg?

• die = veraf + de-woord (en meervoud).
• dat = veraf + het-woord.

6. Dichtbij en veraf: niet alleen fysiek

"Dichtbij" en "veraf" zijn soms figuurlijk:

• Net geïntroduceerd of belangrijk nu → vaak dit/deze.
• Al bekend, of wat afstandelijker → vaak dat/die.

Voorbeelden in gesprekken:

• Je legt een voorstel neer: Dit voorstel is voor de directie.
• Je reageert kritisch: Daar ben ik het niet mee eens, dat voorstel is te duur.

We gebruiken dan"dit/dat" vaak voor hele zinnen of ideeën:

• We moeten misschien verhuizen. Dat lijkt me geen goed idee.
• Ik heb net een nieuw plan uitgelegd. Dit is nog vertrouwelijk.

7. Stappenplan: welk aanwijzend voornaamwoord kies ik?

1. Kijk naar het zelfstandig naamwoord
   
   • Is het enkelvoud + de? → ga naar stap 2a.
   • Is het enkelvoud + het? → ga naar stap 2b.
   • Is het meervoud? → ga naar stap 2c.
   • Is het een verkleinwoord? → ga naar stap 2d.
2. Kies dichtbij of veraf
   • 2a – de-woord, enkelvoud
     dichtbij → deze; veraf → die
   • 2b – het-woord, enkelvoud
     dichtbij → dit; veraf → dat
   • 2c – meervoud
     altijd de → dichtbij deze, veraf die
   • 2d – verkleinwoord
     altijd het → dichtbij dit, veraf dat

Mini-oefening (denk even zelf na):

• (dichtbij) … map op je bureau (de map)
• (veraf) … gebouw aan de overkant (het gebouw)
• (dichtbij) … notities op de tafel (meervoud)
• (veraf) … kopietje uit de printer (het kopietje)

Mogelijke antwoorden: deze map – dat gebouw – deze notities – dat kopietje.

8. Wat moet je vooral onthouden?

• Stap 1: Bepaal altijd eerst: de of het, enkelvoud of meervoud, verkleinwoord of niet.
• Stap 2: Kies de afstand: dichtbij → deze/dit, veraf → die/dat.
• Meervoud = de → gebruik deze / die.
• Verkleinwoord = het → gebruik dit / dat.
• Gebruik "dit/dat" ook om te verwijzen naar een idee of hele zin.

Als je dit stappenplan rustig volgt, kun je in gesprekken zelfverzekerd kiezen tussen deze, die, dit en dat.