Betrekkelijke voornaamwoorden (die, dat, wat, wie)

Wat doet een betrekkelijk voornaamwoord precies?

• Een betrekkelijk voornaamwoord verbindt twee zinnen.
• Het verwijst terug naar een woord: de antecedent.

Voorbeeld

• Ik volg een dieet. Het dieet is niet zo streng. →
  Ik volg een dieet dat niet zo streng is.

Met dat zeg je: “ik heb het over dat dieet van net”.

Stap 1 – Kies tussen die en dat

Regel: kijk alleen naar het woord waarnaar je verwijst (de antecedent).

Voorbeelden

• de collega → de collega die naast mij zit
• het dieet → het dieet dat ik volg
• de snacks → de snacks die ik meeneem
• de ingrediënten → de ingrediënten die we nodig hebben

Stap 2 – Wat en wie: speciale gevallen

Wie

• Verwijst naar personen, maar zonder een zelfstandig naamwoord ervoor.
• Vaak: “Wie …, …”

Voorbeelden

• Wie veel sport, voelt zich fitter.
• Wie gezond eet, heeft meer energie.

Wat

• Na onbepaalde woorden als: alles, iets, niets, veel, weinig.
• Ook na een hele zin.

Voorbeelden met onbepaalde woorden

• Ik lees alles wat over voeding gaat.
• Ik zoek iets wat snel en gezond is.
• Hij eet weinig wat echt voedzaam is.

Voorbeelden na een hele zin

• Ik ben gestopt met frisdrank, wat best moeilijk was.
• Ze werkt nu thuis, wat handig is voor haar gezin.

Typische twijfel: die/dat of wat?

Let op dit verschil:

• Na een normaal zelfstandig naamwoord: meestal die/dat.
• Na alles, iets, niets, veel, weinig: wat.

Goed:

• Het boek dat ik lees, gaat over gezonde voeding.
• Alles wat ik lees, gaat over gezonde voeding.

Fout (spreektaal, maar in schrijftaal vermijden):

• Alles dat ik lees… → Alles wat ik lees…

Stap 3 – Snelle keuzehulp in 3 vragen

1. Verwijs ik naar een gewoon zelfstandig naamwoord?
   → Ja: ga naar vraag 2.  Nee: ga naar vraag 3.
2. Is dat woord een de- of het-woord, enkelvoud of meervoud?
   • de-woord, enkelvoud → die
   • de-woord, meervoud → die
   • het-woord, enkelvoud → dat
   • het-woord, meervoud → die
3. Verwijs ik naar ‘alles, iets, niets, veel, weinig’ of naar een hele zin?
   • → Gebruik wat.

En: gebruik wie als je naar personen verwijst zonder zelfstandig naamwoord.

Veelgemaakte fouten (en hoe je ze vermijdt)

• ‘dat’ bij de-woorden
  De collega dat naast mij zit …
  → De collega die naast mij zit …
• ‘wat’ na gewone zelfstandige naamwoorden
  Het dieet wat ik volg …
  → Het dieet dat ik volg …
• ‘die’ of ‘dat’ zelfstandig gebruiken
  Die gezond eet, voelt zich beter.
  → Wie gezond eet, voelt zich beter.

Let op de woordvolgorde in de bijzin

• In de bijzin met die/dat/wat/wie staat het persoonlijk werkwoord achteraan.

Voorbeelden

• De collega die naast mij zit, eet altijd salade.
• Het tussendoortje dat ik meestal neem, is fruit.
• Alles wat ik gisteren heb gegeten, was gezond.
• Wie regelmatig sport, slaapt beter.

Zelfcheck: kan ik dit al?

Beantwoord voor jezelf:

1. Kan ik bij een zelfstandig naamwoord snel bepalen of het een de- of het-woord is?
2. Kan ik uitleggen wanneer ik die, dat, wat en wie gebruik?
3. Let ik op dat het werkwoord achteraan in de bijzin komt?

Tip om te oefenen

• Schrijf 5 zinnen over je werk of studie waarin je één zin uitbreidt met die / dat / wat / wie.
• Controleer voor elke zin: naar welk woord verwijs ik, en waarom heb ik hier dit betrekkelijk voornaamwoord gekozen?