Scheidbare werkwoorden

Wat is een scheidbaar werkwoord?

Scheidbare werkwoorden bestaan uit twee delen:

• een voorvoegsel (op-, terug-, bij-, uit-, …)
• een werkwoord (ruimen, bellen, werken, nodigen, …)

Samen vormen ze één betekenis:

• opruimen = ordenen, netjes maken
• terugbellen = nog een keer bellen
• uitnodigen = vragen om te komen

Belangrijk: in de woordenlijst / het woordenboek zie je ze aan elkaar geschreven: opruimen, terugbellen, uitnodigen.

Stap 1: Herken het voorvoegsel

Veel voorkomende voorvoegsels van scheidbare werkwoorden zijn bijvoorbeeld:

Zelfcheck: Zie je zo’n voorvoegsel + een gewoon werkwoord? Dan is de kans groot dat het scheidbaar is.

Stap 2: Hoofdzin in de tegenwoordige tijd

In een gewone hoofdzin (mededelende zin):

1. Het vervoegde werkwoord komt op plaats 2.
2. Het voorvoegsel gaat naar het einde van de zin.

Schema:

Onderwerp – vervoegd werkwoord – andere zinsdelen – voorvoegsel

• Ik ruim mijn bureau op.
• De werkgever belt je morgen terug.
• Wij nodigen drie kandidaten uit.

Let op fouten zoals:

• Ik opruim mijn bureau.
• De werkgever terugbelt je.

In deze zinnen staat het voorvoegsel verkeerd vast aan het werkwoord. In een hoofdzin moet het los achteraan.

Stap 3: Waar mag er iets tussen werkwoord en voorvoegsel?

Tussen het vervoegde werkwoord en het voorvoegsel mogen andere zinsdelen staan:

• lijdend voorwerp
• tijd / plaats
• bijwoorden

Maar: het voorvoegsel staat helemaal achteraan in de zin (behalve voegwoorden enz.).

• Ik ruim na het werk mijn bureau op.
• Hij studeert dit jaar aan de universiteit af.
• De recruiter belt mij volgende week terug.

Vergelijk:

• Ik ruim op mijn bureau na het werk. → ‘op’ staat te vroeg.
• Hij studeerde af vorig jaar aan de universiteit. → ‘vorig jaar’ hoort niet tussen werkwoord en voorvoegsel.

Stap 4: Bijzinnen en infinitieven

In bijzinnen en bij infinitief blijft het werkwoord aan elkaar geschreven.

• Ik vind dat hij zijn bureau opruimt.
• Ik hoop dat de werkgever mij terugbelt.
• Ik wil mijn cv bijwerken.
• De manager besluit om de kandidaat terug te bellen.

Vuistregel:

• Hoofdzin: los → Ik ruim … op.
• Bijzin / infinitief: vast → dat ik opruim / om op te ruimen.

Stap 5: Voltooid deelwoord van scheidbare werkwoorden

Het voltooid deelwoord heeft de vorm:

voorvoegsel + ge- + stam + -d/-t/-en

• opruimen → ik heb mijn bureau opgeruimd.
• tegenkomen → ik ben een collega tegengekomen.
• uitnodigen → het bedrijf heeft mij uitgenodigd.
• bijwerken → ik heb mijn cv bijgewerkt.
• nakijken → ik heb mijn brief goed nagekeken.

Let op de plaats in de zin (zoals alle voltooid deelwoorden):

• Gisteren heb ik mijn sollicitatiebrief nog één keer nagekeken.
• De universiteit heeft geen nieuwe studenten meer toegelaten.

Stap 6: Wanneer is een werkwoord niet scheidbaar?

Twee belangrijke regels:

1. Is het voorvoegsel be-, ge-, her-, ont-, ver-, er-? Dan is het werkwoord niet scheidbaar.

• betaalt, gebruikt, herhaalt, ontkent, vertelt → blijven altijd aan elkaar.
• Ik haal de afspraak her. → fout
• Ik herhaal de afspraak. → goed

2. Als de klemtoon op het tweede deel ligt, is het meestal niet-scheidbaar.

• ophálen (klemtoon op op) → scheidbaar: Ik haal mijn pakket op.
• behálen (klemtoon op haal) → niet-scheidbaar: Ik behaal mijn diploma.

Twijfel je? Kijk in een goed woordenboek: daar staat meestal bij of het werkwoord scheidbaar is.

Snelle zelfcheck: begrijp ik het?

• Kan ik het voorvoegsel aanwijzen in zinnen zoals: ik werk mijn cv bij, hij belt mij terug?
• Kan ik een infinitief zoals opruimen veranderen in een hoofdzin: ik ruim … op?
• Kan ik de juiste vorm van het voltooid deelwoord maken: ik heb mijn cv bijgewerkt, ik ben hem tegengekomen?
• Weet ik dat werkwoorden met be-, ge-, her-, ont-, ver-, er- niet scheidbaar zijn?

Als je dit allemaal kunt, heb je de basis van scheidbare werkwoorden onder controle en kun je ze gericht gaan oefenen in gesprekken.