Voltooid deelwoord: sterke en zwakke werkwoorden

1. Wat is een voltooid deelwoord ook alweer?

• Een voltooid deelwoord gebruik je in het perfectum:
  ik heb gewerkt, ik ben gekomen.
• Het staat bijna altijd achteraan in de zin.
• Je vormt het van een werkwoord: werken → gewerkt, komen → gekomen.

2. Zwakke werkwoorden: ge- + stam + -d / -t

Bij zwakke werkwoorden is de vorm regelmatig.

• Stappenplan voor het voltooid deelwoord:
  1. Neem de infinitief: werken.
  2. Maak de stam: werk-.
  3. Zet er ge- voor: gewerk-.
  4. Voeg -d of -t toe: gewerkt.

De vorm is dus:

• ge- + stam + -d / -t

3. Wanneer -d en wanneer -t? ’t kofschip

De vraag is bijna altijd: schrijf ik -d of -t?

Gebruik de bekende regel ’t kofschip (of ’t fokschaap):

• Medeklinkers in ’t kofschip: t, k, f, s, ch, p.
• Kijk naar de laatste letter van de stam.

Let op: je kijkt naar de klank en de laatste letter van de stam, niet naar de hele infinitief.

4. Stap-voor-stap: zelf controleren (-d / -t)

1. Neem de infinitief: mailen.
2. Maak de stam: mail.
3. Kijk naar de laatste letter van de stam: l.
4. Staat die in ’t kofschip (t, k, f, s, ch, p)? Nee.
5. Je schrijft dus: -d → gemaild.

Zelfde stappen bij bellen → stam bel → laatste letter l → geen kofschip → gebeld.

5. Sterke werkwoorden: vorm verandert

Bij sterke werkwoorden is de vorm onregelmatig. Je moet ze leren en onthouden.

• Vaak verandert de klinker:
  • vinden → gevonden
  • helpen → geholpen
  • kijken → gekeken
• Soms verandert ook een medeklinker:
  • denken → gedacht
  • brengen → gebracht
• Veel sterke werkwoorden eindigen op -en in het voltooid deelwoord:
  • komen → gekomen
  • gaan → gegaan
  • schrijven → geschreven

Gebruik voor sterke werkwoorden altijd een werkwoordenlijst als je twijfelt.

6. Heel onregelmatig: zijn, hebben, doen

Een paar werkwoorden zijn zo onregelmatig dat je ze gewoon moet kennen:

• zijn → geweest
  • Ik ben in Amsterdam geweest.
• hebben → gehad
  • We hebben een drukke dag gehad.
• doen → gedaan
  • Hij heeft de administratie gedaan.

7. Typische fouten en valkuilen

• Dubbele d of t
  • gewerktt → gewerkt
  • geplannd → gepland
• ’t kofschip verkeerd gebruiken
  • gereist (van reizen) → stam: reis, laatste letter: s (wel in ’t kofschip)… maar de vorm is gereisd (uitspraak speelt mee; deze moet je onthouden).
• ge- vergeten
  • werkt in plaats van gewerkt in het perfectum.
• Verwarring tussen sterke werkwoorden
  • ik heb gegaan → ik ben gegaan
  • ik heb gekomt → ik ben gekomen

8. ge- of geen ge-? (korte checklist)

Meestal krijgt het voltooid deelwoord ge- ervoor, maar niet altijd.

• Wel ge- bij de meeste gewone werkwoorden:
  • werken → gewerkt
  • kijken → gekeken
• Geen ge- bij veel werkwoorden met een on- of be-, ver-, ge-, her-, etc. ervoor:
  • bezoeken → bezocht (niet gebezocht)
  • ontvangen → ontvangen (niet geontvangen)
  • verzekeren → verzekerd

Als je twijfelt: kijk naar de lijst in je boek of woordenboek.

9. Met hebben of met zijn?

Het voltooid deelwoord komt altijd met een hulpwerkwoord:

• hebben + voltooid deelwoord
  • voor de meeste werkwoorden: ik heb gewerkt, ik heb gereisd.
• zijn + voltooid deelwoord
  • bij veel beweging: komen, gaan, lopen, vertrekken
  • bij verandering van toestand: worden → ik ben ziek geworden
  • bij zijn, blijven: ik ben gebleven, ik ben geweest.

10. Zelfcheck: begrijp je de regels?

Loop deze vragen rustig langs. Kun je ze voor jezelf beantwoorden?

1. Kan ik in één zin uitleggen hoe ik een zwak voltooid deelwoord maak (ge- + stam + -d / -t)?
2. Kan ik het rijtje van ’t kofschip opschrijven (t, k, f, s, ch, p) en ermee bepalen of ik -d of -t nodig heb?
3. Weet ik dat sterke werkwoorden vaak op -en eindigen en een klinkerverandering hebben?
4. Ken ik de drie veelgebruikte vormen geweest, gehad, gedaan?
5. Kan ik meestal kiezen tussen hebben en zijn in het perfectum?

Als je bij een punt twijfelt, pak dan één of twee werkwoorden en maak zelf extra voorbeelden, bijvoorbeeld met je eigen werkdag of studie. Zo wordt de vorm automatisch.