Czasowniki niefleksyjne: warto, można, należy...

Kiedy używać: przyzwolenie, propozycja, polecenie

• Przyzwolenie / zakaz: można (dozwolone), nie wolno (zakaz).
• Propozycja / dobra rada: warto (opłaca się, dobry pomysł).
• Konieczność / instrukcja: trzeba, należy, powinno się.

Wspólne: te słowa są najczęściej bezosobowe – nie mówisz „ja/ty/on”, tylko ogólnie: co jest dozwolone, zalecane lub konieczne.

Budowa zdania: słowo bezosobowe + bezokolicznik

Najczęstszy schemat:

• wolno / nie wolno + bezokolicznik → Nie wolno zostawiać bagażu.
• można + bezokolicznik → Można zająć miejsca.
• warto + bezokolicznik → Warto przyjechać wcześniej.
• trzeba / należy + bezokolicznik → Trzeba / należy okazać dokument.
• powinno się + bezokolicznik → Powinno się włączyć tryb samolotowy.

Uwaga praktyczna: po tych słowach nie odmieniasz czasownika (zostawiać, zająć, okazać…), bo stoi w formie bezokolicznika.

Różnice znaczeniowe: co jest mocne, a co „miękkie”

Najczęstsze pułapki (i szybka korekta)

• „Nie wolno” to całość. Nie rozdzielaj i nie odmieniaj.

  Nie wolny zostawiać bagażu. → Nie wolno zostawiać bagażu.

• Nie myl „można” z „może”.

  Można = wolno / da się. Może = być może (prawdopodobnie) albo „on/ona może”.

  Może nadać bagaż przy stanowisku 12. (brzmi: „on/ona może” albo „może = być może”) → Można nadać bagaż przy stanowisku 12.

• „Powinno się” wymaga „się”. To forma bezosobowa.

  Powinno włączyć tryb samolotowy. → Powinno się włączyć tryb samolotowy.

• „Należy” brzmi formalnie. Świetne w regulaminach i komunikatach.

  Na co dzień częściej: trzeba / powinno się.

Negacja: gdzie dać „nie”

• nie wolno + bezokolicznik → Nie wolno przechodzić.
• nie można + bezokolicznik → Nie można wejść bez biletu. (brak możliwości / zakaz zależnie od kontekstu)
• nie trzeba + bezokolicznik → Nie trzeba drukować biletu. (brak konieczności)
• nie należy + bezokolicznik → Nie należy zostawiać rzeczy bez opieki. (formalny zakaz/ostrzeżenie)
• nie powinno się + bezokolicznik → Nie powinno się spóźniać na odprawę. (zalecenie)

Wskazówka: „nie” stoi zwykle przed słowem bezosobowym: nie wolno, nie trzeba, nie można…

Autokontrola: wybierz właściwe słowo w 3 krokach

1. Czy to zakaz/dozwolenie? → (nie) wolno / można

2. Czy to konieczność/procedura? → trzeba / (formalnie) należy

3. Czy to rekomendacja? → warto (plus) / powinno się (zalecenie, „w dobrym stylu”)

Test zdania: po wstawieniu słowa zawsze możesz dodać pytanie: „Co (nie) wolno / można / warto / trzeba / należy / powinno się zrobić?” — i odpowiedź ma być w bezokoliczniku.