Betrekkelijk voornaamwoord (waar + voorzetsel, wie)

Gebruik van waar en wie in relatieve bijzinnen om extra informatie te geven over een zelfstandig naamwoord.

Uitleg van de docent

Kies snel het juiste betrekkelijk voornaamwoord

Gaat het om een ding / idee / onderwerp? → gebruik waar + voorzetsel.
Gaat het om een persoon? → gebruik voorzetsel + wie (of met wie, aan wie, enz.).

Vuistregel: vraag jezelf af: “Is het iets of iemand?”

Stap voor stap: van twee zinnen naar één relatieve zin

Zoek het antecedent (het woord waarover je extra info geeft).
Bepaal: ding of persoon?
Zoek het vaste voorzetsel dat bij het werkwoord/uitdrukking hoort.
Maak het betrekkelijk voornaamwoord:
- ding → waar + voorzetsel (vaak aan elkaar)
- persoon → voorzetsel + wie

Dingen: waar + voorzetsel (meestal één woord)

Bij een ding vervang je die/dat + voorzetsel door waar + voorzetsel.

Betekenis	Constructie	Voorbeeld
aan + dat	waaraan	Het plan waaraan ik werk, is haalbaar.
met + dat	waarmee	De software waarmee we werken, is onlangs geüpdatet.
over + dat	waarover	Het rapport waarover we spraken, ligt bij Legal.
in + dat	waarin	De training waarin dit aan bod komt, is op vrijdag.

Let op: het voorzetsel komt uit de betekenis/constructie: werken aan, praten over, werken met, staan in…

Personen: voorzetsel + wie

Bij een persoon gebruik je wie, en het voorzetsel staat er meestal los vóór.

Constructie	Voorbeeld	Veelgemaakte fout
met wie	De collega met wie ik samenwerk, zit in Brussel.	~~De collega waarmee ik samenwerk…~~
aan wie	De klant aan wie ik het voorstel stuurde, reageerde snel.	~~De klant waaraan ik het voorstel stuurde…~~
voor wie	De kandidaat voor wie we kiezen, start in juni.	~~De kandidaat waarvoor we kiezen…~~ (alleen correct als het geen persoon is)

Spreektaal: voorzetsel kan los staan (maar in schrijftaal liever niet)

Schrijftaal/netjes: Het dieet waaraan ik me houd, werkt goed.
Spreektaal: Het dieet waar ik me aan houd, werkt goed.

In formele e-mails, rapporten en teksten kies je meestal voor waaraan/waarmee/waarover (één woord).

Wanneer zie je alleen waar (zonder extra voorzetsel)?

Soms hoort het voorzetsel later in de bijzin, bijvoorbeeld bij scheidbare combinaties of vaste uitdrukkingen.

Het onderwerp waar we vandaag over praten, is privacy.
De richtlijn waar iedereen zich aan moet houden, is duidelijk.

Check: kun je in de basiszin ook zeggen: we praten over het onderwerp? Dan blijft dat voorzetsel nodig.

Extra: wie z’n / wie d’r (bezit, informeel)

Informeel: De manager wie z’n team onder druk staat, zoekt ondersteuning.
Formeler (aan te raden in schrijftaal): De manager van wie het team onder druk staat, zoekt ondersteuning.

Tip: Gebruik in professionele context liever van wie dan wie z’n/d’r.

Zelfcheck: klopt jouw keuze?

Is het een persoon? Dan moet er ergens wie staan.
Is het een ding? Dan past waar- (waaraan/waarmee/waarover/waarin…).
Staat het juiste voorzetsel erin? (aan/over/met/in/voor/bij…)
Kun je het terugvertalen?
- waaraan = aan dat
- met wie = met hem/haar

Voorzetsel + waar als het antecedent een object is.
Gebruik wie als het antecedent een persoon is.

Regel	Gebruik	Vertaling
waar + voorzetsels	Vervanging voor die/dat Waar + met / tot → waarmee/waartoe	Het gerecht waaraan ik bezig ben, is heel gezond. Het sportapparaat waarmee ik train, is heel effectief voor mijn spieren.
wie	Na een voorzetsel Als meewerkend voorwerp wie + z'n / d'r	De man met wie mijn zus getrouwd is, is een kok. De man aan wie ik voedingsadvies gaf, is mijn neef. De vrouw wie d'r koolhydraten in balans moet houden, eet veel groenten.

Uitzonderingen!

In spreektaal kunnen waar en het voorzetsel gescheiden worden, zoals in: 'Het sportdieet waar ik aan werk, bevat veel proteïnen.'

Oefening 1: Meerkeuze

Instructie: Kies het juiste antwoord

1. Het dieet ____ ik me aan houd, bevat minder koolhydraten en meer groente.

2. De zuivelproducten ____ ik ontbijt, bevatten veel proteïnen.

3. De buurman aan ____ ik vroeg hoe hij was afgevallen, ging elke dag wandelen.

4. Het voedingsadvies ____ we in de praktijkles spraken, ging vooral over vitaminen en variëren.

Oefening 2: Herschrijf de zinnen

Instructie: Voeg de zinnen samen tot één zin met een relatieve bijzin en gebruik het juiste betrekkelijk voornaamwoord: waar + voorzetsel (bij een ding) of wie (bij een persoon).

Toon/verberg hints

Ik volg een sportprogramma. Met dit sportprogramma train ik drie keer per week.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Ik volg een sportprogramma waarmee ik drie keer per week train.
Dit is het dieet. Aan dit dieet houd ik me al twee maanden.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Dit is het dieet waaraan ik me al twee maanden houd.
Ik heb een app gedownload. In deze app houd ik mijn calorieën bij.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Ik heb een app gedownload waarin ik mijn calorieën bijhoud.
Dat is de collega. Met hem lunch ik vaak na het sporten.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Dat is de collega met wie ik vaak lunch na het sporten.

Oefening 3: Meerkeuze

Instructie: Kies de grammaticaal correcte zin.