Betrekkelijk voornaamwoord (waar + voorzetsel, wie)

Gebruik van waar en wie in relatieve bijzinnen om extra informatie te geven over een zelfstandig naamwoord.

Uitleg van de docent

Kies snel: waar + voorzetsel of (voorzetsel) + wie?

Het gaat over een ding/zaak/idee → voorzetsel + waar: waaraan, waarmee, waarover, waarvan.
Het gaat over een persoon → voorzetsel + wie: aan wie, met wie, voor wie, over wie.

Vuistregel: kijk naar het woord waar je naar verwijst (het antecedent). Is het een ding? Dan waar-. Is het een persoon? Dan wie.

Stap-voor-stap: zo maak je de juiste vorm

Zoek het voorzetsel dat bij het werkwoord/uitdrukking hoort.
zich houden aan, combineren met, het eens zijn over, werken aan
Bepaal het antecedent: persoon of ding?
Bouw de relatieve vorm:
- ding → waar + voorzetsel: waar + aan = waaraan
- persoon → voorzetsel + wie: aan + wie = aan wie

Overzicht: veelgebruikte combinaties

Voorzetsel	Ding/zaak	Persoon
aan	waaraan	aan wie
met	waarmee	met wie
over	waarover	over wie
voor	waarvoor	voor wie
van	waarvan	van wie

Betekenischeck: wat zeg je precies?

waaraan = aan dat dieet / aan dat plan (je houdt je eraan, je werkt eraan)
waarmee = met dat product / met dat apparaat (je traint ermee, je combineert ermee)
waarover = over dat onderwerp (je praat erover, je bent het erover eens)

Tip: kun je de zin ook zeggen met er? Dan zit je vaak goed: Ik houd me eraan. → het dieet waaraan ik me houd.

Veelgemaakte fouten (en hoe je ze voorkomt)

Fout 1: wie gebruiken voor een ding
~~Het dieet aan wie ik me houd~~
Goed: Het dieet waaraan ik me houd.
Fout 2: waar gebruiken voor een persoon
~~De diëtist waaraan ik vragen stelde~~
Goed: De diëtist aan wie ik vragen stelde.
Fout 3: verkeerd voorzetsel kiezen

Het voorzetsel komt uit de vaste combinatie:
- zich houden aan → waaraan
- lunch(en) met iemand → met wie

Spreektaal: voorzetsel los aan het eind

In informele spreektaal hoor je vaak dat waar en het voorzetsel gescheiden worden.

Formeel/geschreven: Het sportdieet waaraan ik werk, bevat veel proteïne.
Spreektaal: Het sportdieet waar ik aan werk, bevat veel proteïne.

Voor jouw B1-doel: beide zijn goed, maar in schrijftaal is waaraan/waarmee/waarover vaak netter.

Extra: wie z’n / wie d’r (bezit bij personen)

Je gebruikt dit als je verwijst naar iets van iemand (bezit) in de relatieve bijzin.
wie z’n (mannelijk/neutraler) en wie d’r (vrouwelijk/informeel) hoor je vooral in spreektaal.

Voorbeeld (natuurlijk): De collega wie z’n rooster steeds wijzigt, plant vaak last-minute afspraken.

Let op: in formeler Nederlands zie je ook: de collega van wie het rooster steeds wijzigt.

Snelle zelfcheck (1 minuut)

Is het antecedent een persoon? → (voorzetsel) + wie.
Is het antecedent een ding/zaak? → waar + voorzetsel.
Klopt het voorzetsel met het werkwoord? (houden aan, praten over, werken met)

Voorzetsel + waar als het antecedent een object is.
Gebruik wie als het antecedent een persoon is.

Regel	Gebruik	Vertaling
waar + voorzetsels	Vervanging voor die/dat Waar + met / tot → waarmee/waartoe	Het gerecht waaraan ik bezig ben, is heel gezond. Het sportapparaat waarmee ik train, is heel effectief voor mijn spieren.
wie	Na een voorzetsel Als meewerkend voorwerp wie + z'n / d'r	De man met wie mijn zus getrouwd is, is een kok. De man aan wie ik voedingsadvies gaf, is mijn neef. De vrouw wie d'r koolhydraten in balans moet houden, eet veel groenten.

Uitzonderingen!

In spreektaal kunnen waar en het voorzetsel gescheiden worden, zoals in: 'Het sportdieet waar ik aan werk, bevat veel proteïnen.'

Oefening 1: Meerkeuze

Instructie: Kies het juiste antwoord

1. Het dieet ____ ik me deze maand aan houd, bevat minder calorieën.

2. De diëtist ____ ik vragen stelde, zei dat ik meer proteïnen moet eten.

3. Het zuivelproduct ____ ik mijn ontbijt combineer, bevat veel proteïnen.

4. De collega ____ ik vaak lunch, snoept halverwege de middag.

Oefening 2: Herschrijf de zinnen

Instructie: Voeg de twee zinnen samen tot één zin met een relatieve bijzin: gebruik een voorzetsel + waar(…) bij een ding/zaak en gebruik wie bij een persoon (bijv. het programma waar ik mee werk / de collega met wie ik overleg).

Toon/verberg hints

Ik gebruik een app. Met die app tel ik mijn calorieën.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Ik gebruik een app waarmee ik mijn calorieën tel.
Dit is het sportprogramma. Aan dat sportprogramma houd ik me drie keer per week.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Dit is het sportprogramma waaraan ik me drie keer per week houd.
Ik heb een afspraak met de diëtist. Met de diëtist bespreek ik mijn doelen.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Ik heb een afspraak met de diëtist met wie ik mijn doelen bespreek.
De vrouw is mijn buurvrouw. Voor haar kook ik soms extra soep.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
De vrouw voor wie ik soms extra soep kook, is mijn buurvrouw.

Oefening 3: Grammatica in actie

Instructie: Bespreek samen je weekmenu en leg uit waarom je keuzes maakt.

Situatie

Je bespreekt met een diëtist een persoonlijk dieet voor de komende maand.

Bespreek

Welke producten kies je voor meer proteïne en waarom?
Met wie bespreek je je dieetplannen en wat vertel je die persoon? (bijvoorbeeld je partner, collega)

Nuttige woorden en uitdrukkingen

Het dieet waar ik aan werk houdt mijn gewicht in balans.
Zuivelproducten waarmee ik begin bevatten veel proteïne.
De collega met wie ik lunch snoept halverwege de middag.

Gebruik in gesprek

waar + voorzetsel (waaraan, waarmee, waarover)
voorzetsel + wie (met wie, aan wie)
wie z'n / d'r