Scheidbare werkwoorden

Werkwoorden die in twee delen splitsen zoals opzoeken (op + zoeken) of meekijken (mee + kijken).

Uitleg van de docent

Scheidbare werkwoorden: wat gebeurt er met het prefix?

Bij een scheidbaar werkwoord hoort een prefix (op-, af-, aan-, door-, dicht-, mee-, samen-, vast-, uit-). Soms staat dat prefix los in de zin, soms blijft het vast aan het werkwoord.

Infinitief (hele werkwoord): prefix + werkwoord is één woord → opzoeken, afspelen, aanzetten.
Vervoegd in een hoofdzin: werkwoord splitst → ik zoek … op.

Basisregel in de hoofdzin: werkwoord op plek 2, prefix achteraan

In een gewone hoofdzin staat het vervoegde werkwoord op positie 2. Het prefix komt helemaal achteraan.

Goed	Niet goed
Ik zoek de podcast op.	~~Ik zoek op de podcast.~~
Hij zet de soundtrack aan.	~~Hij aanzet de soundtrack.~~
Wij spoelen de reclame door.	~~Wij doorspoelen de reclame.~~ (kan alleen als infinitief)

Met hulpwerkwoord (kan/wil/moet): het scheidbare werkwoord blijft één geheel

Na een hulpwerkwoord gebruik je de infinitief. Dan schrijf je het scheidbare werkwoord aaneen.

Ik wil de podcast opzoeken.
We kunnen de reclame doorspoelen.
Je moet het scherm dichtdoen.

Let op: niet splitsen na kan/wil/moet.

~~Ik wil de podcast zoek op.~~
~~We kunnen de reclame spoelen door.~~

Vraagzin: werkwoord op plek 1, prefix achteraan

In een vraagzin staat het (vervoegde) werkwoord vooraan. Het prefix blijft achteraan.

Zoek je die podcast op?
Speel je de aflevering even af?
Gaat de tablet vanzelf uit?

Te + infinitief: ‘te’ komt ertussen

Gebruik je te + infinitief, dan komt te tussen het prefix en het werkwoord.

Ik probeer de link op te zoeken.
Hij vergeet de muziek uit te zetten.
We hebben tijd om de afspeellijst samen te stellen.

Veelgemaakte fout:

~~Ik probeer de link te opzoeken.~~
~~Ik probeer de link opzoeken.~~

Snelle zelfcheck: splitst het of niet?

Staat er een hulpwerkwoord (kan/wil/moet/gaan/leren/proberen…)?
- Ja → infinitief aaneen: opzoeken, afspelen, aanzetten.
- Nee → ga naar stap 2.
Is het een hoofdzin of vraagzin met een vervoegd werkwoord?
- Hoofdzin: werkwoord op 2, prefix achteraan.
- Vraagzin: werkwoord op 1, prefix achteraan.
Zie je “te”?
- Dan: prefix + te + werkwoord (op te zoeken).

Uitspraak: klemtoon helpt je herkennen

Bij scheidbare werkwoorden ligt de klemtoon meestal op het prefix. Dat helpt je om ze te herkennen in gesproken taal.

Ópzoeken
Áánzetten
Úitgaan

Hoofdzin: Werkwoord op positie 2, prefix helemaal achteraan.
Bij hulpwerkwoorden zoals kan, wil, moet blijft het werkwoord één geheel.
In een vraagzin: Werkwoord op plek 1, prefix achteraan.

Prefix	Werkwoord	Voorbeeldzin
Op-	zoeken	Ik zoek de podcast op.
Af-	spelen	Jij speelt de aflevering af.
Aan-	zetten	Hij zet de soundtrack aan.
Door-	spoelen	Wij spoelen de reclame door.
Dicht-	doen	U doet het scherm dicht.
Mee-	kijken	Zij kijken met de serie mee.
Samen-	stellen	Ik stel een nieuwe afspeellijst samen.
Vast-	leggen	Hij legt de afspeellijst vast.
Samen-	werken	Wij werken aan een podcast samen.
Uit-	gaan	De tablet gaat automatisch uit.

Uitzonderingen!

Bij te + infinitief komt 'te' tussen prefix en het werkwoord: op te zoeken.
Klemtoon ligt bij scheidbare werkwoorden altijd op de prefix.

Oefening 1: Meerkeuze

Instructie: Kies het juiste antwoord

1. Ik ____ die nieuwe podcast van de NOS op, want iedereen heeft het erover.

2. Kun je de aflevering even ____? Ik wil horen waar het over gaat.

3. In de trein ____ ik de reclame altijd door, anders duurt het te lang.

4. Ik probeer minder te luisteren, maar ik ben toch weer een nieuwe serie ____ het bingen.

Oefening 2: Herschrijf de zinnen

Instructie: Herschrijf de zinnen met een scheidbaar werkwoord in de juiste woordvolgorde: in een gewone hoofdzin staat het vervoegde werkwoord op positie 2 en het prefix achteraan; bij hulpwerkwoorden (kan/wil/moet) blijft het werkwoord één geheel; bij 'te + infinitief' zet je 'te' tussen prefix en werkwoord (bijv. op te zoeken).

Toon/verberg hints

Hint Hint (wil) Ik wil vanavond de podcast opzoeken.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Ik wil vanavond de podcast opzoeken.
Hij speelt elke ochtend op kantoor de aflevering af.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Hij speelt elke ochtend op kantoor de aflevering af.
Hint Hint (Vraagzin) Wij spoelen de reclame door.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Spoelen wij de reclame door?
Zij zet in de trein de soundtrack aan.

⇒ ______________________________________________________________________________________________________________ Voorbeeld
Zij zet de soundtrack in de trein aan.

Oefening 3: Meerkeuze

Instructie: Kies per blok de juiste zin.

Scheidbare werkwoorden